20°C bezchmurnie

Hrabia Józef ze Starej Wsi

Historia, Hrabia Józef Starej - zdjęcie, fotografia

Wjeżdżając do Kołbieli przez Starą Wieś, zaraz za rondem, mijamy po prawej stronie zarastający wjazd do dawnego Zespołu Szkół Zawodowych, na terenie którego stoi samotnie - mocno nadgryziony zębem czasu - niewielki pałacyk należący niegdyś do potężnego rodu Zamoyskich. Niedawno otwockiemu starostwu udało się znaleźć nabywcę tej nieruchomości. Miejmy nadzieję, że dzięki zmianie właściciela pałacyk przeżyje drugą młodość.

Na początku XIX w. istniał w tym miejscu folwark, który należał do chorążego warszawskiego Marcina Chrzanowskiech z pobliskiego Rudna. Fatalne gospodarowanie majątkiem i narastające zadłużenie doprowadziły do wystawienia go na sprzedaż. W ciągu I połowy XIX w. wielokrotnie zmieniał gospodarzy. W 1866 r. zaniedbany folwark "Stara Wieś" nabył hrabia Józef Florian Zamoyski. Zmiana ta okazała się wręcz zbawienna dla mieszkańców Kołbieli i okolic. Nowi gospodarze, słynący z gospodarności, w krótkim czasie doprowadzili majątek do rozkwitu, co miało też znaczenie dla podniesienia ogólnej zamożności mieszkańców.

Hrabia Józef Florian Zamoyski urodził się 4 maja 1835 r. w Klemensowie. Był młodszym bratem Tomasza, XIV ordynata na Zamościu. W 1836 r. wraz z rodziną wyjeżdża do Paryża i później do Anglii. Tam uczy się w College Burry Saint Edmonds we Wschodniej Anglii, w miejscowości bogatej w skarby archeologiczne i historyczne. Do kraju wraca w 1852 r. Kilka lat później jeszcze raz wyjeżdża do Paryża na studia prawnicze, a następnie do Włoch. W międzyczasie uczy się zarządzać majątkami, pracując w administracji rodowej ordynacji w Zwierzyńcu i zarządzając dobrami Sielec w powiecie prużańskim i Jundziłłowice w powiecie słonimskim.

Hrabia Józef był postacią niepospolitą, o wielu talentach. Potrafił swobodnie porozumiewać się w kilku językach m.in. rosyjskim i angielskim. Był ambitnym, bardzo dobrym gospodarzem, kierującym się w swoich poczynaniach nowoczesną wiedzą. W Starej Wsi założył bardzo nowoczesny jak na owe czasy folwark z mechanicznym młynem, owczarnią i stajniami. Zatrudnieni u niego robotnicy mieli wiele przywilejów socjalnych, o których mogli tylko pomarzyć inni robotnicy w początkach kapitalizmu. Korzystać mogli m.in. z taniego sklepu, apteki, pralni, prasowalni, dni wolnych od pracy, łaźni, a ich dzieci były kształcone nieodpłatnie w zakresie szkoły powszechnej.

Hrabia założył w Kołbieli szkołę zawodową dla synów ubogiej szlachty o profilu handlowo – rolniczym, która istniała do połowy lat 20. ubiegłego stulecia. Był też właścicielem Towarzystwa fabryki wyrobów bawełnianych w Zawierciu, współautorem "Encyklopedii Rolnictwa", prezesem Warszawskiego Towarzystwa Wyścigowego, prezesem Banku Handlowego, współzałożycielem Warszawskiego Towarzystwa Kredytowego i współzałożycielem warszawskiego Muzeum Przemysłu i Rolnictwa. Organizował Towarzystwo Przemysłowe Lilpop, Rau i Loewensteim, zabiegał o budowę kolei Nadwiślańskiej Linii Kolejowej (m.in. w 1869 r. jeździł do Petersburga, żeby wystarać się o koncesję na budowę tej linii). Prawdziwy człowiek polskiego pozytywizmu.

Józef Zamoyski zmarł bezpotomnie po krótkiej chorobie 23 października 1878 r. w wieku 43 lat. W "Materyałach do życiorysu Hr. Józefa Zamoyskiego." (rękopis w Archiwum Zamoyskich. AGAD Warszawa) można przeczytać: "Jako ziemianin nie mniejsze położył zasługi. Majątek jego, Stara Wieś pod względem gospodarstwa rolnego jest jednym z najpiękniejszych w kraju, i może być słusznie nazwanym fermą wzorową, jakoż wielu rolników, z odleglejszych nawet okolic nie raz tam przybywało dla przyjrzenia się urządzeniu tego folwarku, który wprawdzie wiele kosztował, ale za to pod każdym względem nic zgoła do życzenia nie pozostawia. Wszystkie pola w tym kilkunastowłókowym majątku (...) są zdrenowane, łąki zirygowane, bagna osuszone i zamienione w łąki. Inwentarz żywy składa się z dwóch ras bydła i z trzech ras owiec. Znajdują się tam wzorowo urządzone: młyn, olejarnia, krochmalnia i młocarnia, poruszana parą. Dalej jest tam zbiór narzędzi i przyrządów gospodarczych, a zabudowania wszystkie wzniesione są wzorowo pod każdym względem. Zamiarem zmarłego było otworzyć folwark doświadczalny i oddać go na usługi rolnictwu naszemu. Spodziewać się należy, iż zamiar ten nie zemrze ze śmiercią Założyciela".1  Hrabia Józef był tak powszechnie znaną i szanowaną osobą, że został nawet uwieczniony przez Bolesława Prusa w "Lalce": "Również w Październiku umarł hr. Józef Zamoyski, wielki przyjaciel Wokulskiego. Myślę nawet, że jego śmierć w niejednej sprawie pokrzyżowała plany Stachowi."

Co pozostało do dzisiaj po "naszym" Zamoyskim. Przede wszystkim zachował się murowany, neorenesansowy pałac z ok. 1866 r. wzniesiony według projektu Leonarda Marconiego. Podobno 22 września 1939 r. z jego tarasu przemawiał do swoich żołnierzy sam Führer "tysiącletniej" III Rzeszy Adolf Hitler. Wokół pałacu nadal rośnie (pomimo wieloletniego zaniedbania) 10 - hektarowy park krajobrazowy z połowy XIX w. ze stawem zasilanym w wodę ze strugi Antoninki i okazami starodrzewu. Na tyłach pałacu, wśród krzewów, usytuowany jest osobliwy granitowy obelisk, wystawiony ku czci Józefa hrabiego Zamoyskiego (1833 – 78) z II połowy XIX w., z napisem "Józef hr. Zamoyski założyciel postępowego gospodarstwa w Starej Wsi 1866 – 1878". Od strony szosy lubelskiej zachowała się murowana brama wjazdowa składająca się z dwóch podcieniowych stróżówek. Ponadto z dawnego folwarku usytuowanego po drugiej stronie szosy mińskiej można jeszcze zobaczyć murowaną rządcówkę, stajnie, słynną stajnie zarodową, obory ze spichlerzami, czworak, resztkę piwnicy, dawny młyn mechaniczny - wszystko z XIX w. Natomiast na cmentarzu wznosi się majestatycznie murowana klasycystyczna kaplica grobowa Zamoyskich, którą wzniesiono w XIX w. według projektu W. Strzałkowskiego.

Paweł Ajdacki

 

1 Cytat pochodzi z artykułu zamieszczonego na stronie Centralnej Biblioteki Rolniczej http://cbr.gov.pl

Hrabia Józef ze Starej Wsi komentarze opinie

Dodajesz jako: Zaloguj się