Prawa dziecka - oręż w rękach najbardziej potrzebujących

Ale jakie to prawa?

Zapewne większość z nas zdaje sobie sprawę, że dzieci w naszym systemie prawnym są objęte specjalną ochroną. Ale co to właściwie znaczy? Kim jest dziecko? Bez odpowiedzi na tak postawione pytania jakiekolwiek gwarancje stanowią jedynie fasadę bezpieczeństwa. 

Ustawa o Rzeczniku Praw Dziecka (na podstawie Konwencji o Prawach Dziecka) rozumie dziecko jako „każdą istotę ludzką od poczęcia do osiągnięcia pełnoletności”. Czy to oznacza, że dzieckiem jest każdy kto ma mniej niż 18 lat? Nie do końca. W końcu kwestię pełnoletności reguluje kodeks cywilny. Art. 10 KC zbliża nas do odpowiedzi, stwierdzając, że pełnoletnim jest, kto ukończył lat osiemnaście, jednocześnie wprowadzając wyjątek w przypadku małżeństwa przed uzyskaniem ustawowego wieku (jest to wyjątek regulowany kodeksem rodzinnym i opiekuńczym).

Wiedząc już kto jest objęty parasolem ochronnym, wreszcie możemy przejść do kwestii czym on się charakteryzuje. Poczynając od nadrzędnego aktu funkcjonującego w Polsce, Konstytucji RP dowiadujemy się, z artykułu  72  ustępu 1, że każdy ma prawo żądać od organów władzy publicznej ochrony dziecka przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem i demoralizacją. Przepis ten całkowicie rozszerza katalog osób mogących żądać ochrony praw dziecka, będzie to szczególnie ważne przy zawiadamianiu Rzecznika Praw Dziecka. Szczególniejszą ochroną ustępem 2 zostały objęte dzieci pozbawione opieki rodzicielskiej, te mają prawo do opieki i pomocy władz publicznych. Ponadto, ustęp 3 wprowadza obowiązek do wysłuchania i w miarę możliwości uwzględnienia zdania dziecka przy ustaleniu praw dziecka przez organy władzy publicznej oraz osoby odpowiedzialne za dziecko. Ostatni, lecz równie ważny umieszcza Rzecznika Praw Dziecka w Konstytucji odsyłając w kwestii określenia sposób powoływania do ustawy.

Prawa człowieka a prawa dziecka

Oczywistym jest, że jaki by szeroki wachlarz konstytucyjnych praw dziecka nie był, nie zbliży się on do rozwijanego od lat katalogu praw człowieka. Nie należy stawiać znaku równości przy tych dwóch katalogach, bo ich treść nie jest tożsama. Niemniej jednak, z pewnością można stwierdzić, że co najmniej część rozdziału II Konstytucji dotycząca praw człowieka powinna być stosowna także do dziecka. W końcu ciężko by sobie wyobrazić, żeby władza publiczna nie chroniła godności, wolności czy równości dziecka wobec prawa. Należy więc przyjąć wręcz domniemanie zastosowalności praw człowieka do praw dziecka. Naturalnie, stosować te prawa należy zgodnie z metodyką praw człowieka i konstytucyjnego. Przy ważeniu dóbr należy uwzględnić stopień dojrzałości dziecka, także wolność jego sumienia i wyznania oraz jego przekonania (art. 48 Konstytucji odnoszący się do prawa rodziców do wychowania dzieci). 

Nie tylko prawo krajowe

Poza systemem krajowym, Polski mechanizm ochrony praw dziecka jest znacznie poszerzony Konwencją o Prawach Dziecka z 1989 r. (ratyfikowana przez Polskę w 1991 r.). W ramach Konwencji Polska zobowiązana jest m.in. do „szerzenia informacji o zasadach i postanowieniach niniejszej konwencji zarówno wśród dorosłych, jak i dzieci, wykorzystując do tego celu będące w ich dyspozycji środki” (art. 42 Konwencji). Jest to kwestia kluczowa, ponieważ katalog praw dziecka w konwencji jest niezwykle szeroki. Zawiera się w niej: (komplementarny wykaz za: https://www.gov.pl/web/rodzina/konwencja-o-prawach-dziecka)

• prawo do życia i rozwoju, do tożsamości, obywatelstwa,
• prawo swobody myśli, sumienia i wyznania, wyrażania poglądów, w tym w postępowaniu administracyjnym i sądowym,
• prawo do ochrony życia prywatnego, rodzinnego, domowego, tajemnicy korespondencji
• prawo do wychowania w rodzinie i kontaktów z rodzicami w przypadku rozłączenia z nimi, prawo poznania rodziców, jeżeli to możliwe,
• prawo do wolności od tortur, poniżającego traktowania, przemocy fizycznej lub psychicznej, wyzysku, nadużyć seksualnych,
• prawo do swobodnego zrzeszania się, pokojowych zgromadzeń,
• prawo do odpowiedniego do wieku i stopnia rozwoju traktowania w ramach postępowania karnego,
• prawa społeczne, w tym prawo do odpowiedniego standardu życia, opieki w instytucjach i zakładach, ochrony socjalnej, ochrony zdrowia, rehabilitacji społecznej i zdrowotnej,
• prawo do ochrony przed wyzyskiem ekonomicznym, podejmowaniem pracy w zbyt wczesnym wieku,
• prawo do wypoczynku i czasu wolnego,
• prawo dostępu do informacji i materiałów pochodzących z różnych źródeł,
• prawa do nauki, w tym prawo do bezpłatnej i obowiązkowej nauki w zakresie szkoły podstawowej.

Co za tym idzie? Jak możemy przygotować młodych obywateli do rozpoznawania tych praw? Przecież nie lekturą kodeksu cywilnego…

[Prawo do prywatności i tajemnicy korespondencji]

Sytuacja 1:

10-letni Janek korzysta z platformy Whatsapp i jest na grupie do wysyłania memów ze znajomymi. Parę dni temu jego kolega z klasy dodał innych znajomych, których sam poznał w Internecie. Memy, które zaczeli wysyłać zaczęły być obraźliwe. Po kilku dniach rodzice zauważają, że Janek jest w gorszym humorze i pogorszył mu się apetyt. Rodzice postanawiają sprawdzić jego telefon, żeby zobaczyć czy nie dzieje się nic niepokojącego. Po zobaczeniu obraźliwych treści wychodzą z grupy, ograniczają Jankowi dzienny dostęp do telefonu i zgłaszają sprawę wychowawcy. Czy rodzice naruszyli prywatność Janka?

Odpowiedź:. Oczywiście można uznać, że było to naruszenie prywatności, ale w przypadku rodziców Janka sytuacja była jak najbardziej uzasadniona. Zagrożenia czyhające na dzieci w sieci są na tyle dotkliwe, że prawo do prywatności dziecka jest w tej kwestii ograniczone.   

Sytuacja 2: 

17-letni Marek po 7 latach spotyka swojego tatę. Od tego czasu nie miał z nim kontaktu, ponieważ jego Mama bardzo się z nim pokłóciła. Nie za bardzo wie o co, pamięta, że chodziło o coś z działką. Marek obiecał napisać list do taty i po tygodniu go wysłał. Niestety, przez pół roku nie znalazł nic w skrzynce. Po roku znowu go spotyka i dowiaduje się, że mu odpowiedział. Po konfrontacji z mamą okazuje się, że list przyszedł, ale mu go nie pokaże, bo nie może się widywać z tatą. Czy mama ma do tego prawo?

Odpowiedź:. Patrząc na dojrzałość i wiek Marka należy uznać, że mama  naruszyła jego prawo do informacji i do prywatności korespondencji. Marek mógłby się udać do Rzecznika Praw Dziecka z prośbą o pomoc w kwestii dalszych kroków.

W jaki sposób budować świadomość prawną młodych obywateli?

Najważniejsze przy budowaniu świadomości prawnej jest posługiwanie się przykładami. Jest to kluczowe, ponieważ ułatwia zrozumienie dysponowania prawami, a także w przypadku pojawienia się analogicznej sytuacji w życiu codziennym, młody obywatel pomyśli o zastosowaniu tego w swojej sytuacji.

Weź udział w warsztatach!

Miejsce: Szkoła Podstawowa nr 1 w Otwocku
Godziny: 16:00–20:00
Terminy: 1, 4, 5, 8, 11, 12 i 15 grudnia (poniedziałki, czwartki i piątki)
Udział bezpłatny!

Zgłoszenia przyjmuje LC Foundation mailowo pod adresem [email protected] lub za pomocą formularza dostępnego na stronie:
https://lcfoundation.pl/projekty/obywatele/

Zapraszamy szkoły, nauczycieli i rodziców do udziału w projekcie, który pokazuje, że obywatelstwo to codzienna postawa – nie metryka.

Projekt „Obywatel to też ja!” jest finansowany ze środków Ministra Edukacji Narodowej.

Misją LC Foundation jest wspieranie dzieci z niepełnosprawnościami, aby mogły rozwijać swoje skrzydła, realizować pasje i czuć, że są pełnoprawnymi uczestnikami społeczeństwa.